فشار خون بالا یکی از شایعترین و خطرناکترین بیماریهای قلبی-عروقی است که طبق آمار وزارت بهداشت ایران در سال ۱۴۰۴، حدود ۳۱ درصد بزرگسالان ایرانی را درگیر کرده و علت اصلی سکته مغزی، نارسایی قلبی و آسیب عروقی محسوب میشود. در حالی که داروها و تغییرات رژیم غذایی همچنان پایه اصلی درمان هستند، مطالعات گستردهای در سالهای ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ نشان دادهاند که نور خورشید (بهویژه اشعه UVB) میتواند یکی از عوامل طبیعی و قدرتمند در کنترل فشار خون باشد.
دکتر کبری دوستعلی، متخصص قلب و عروق با بورد تخصصی از دانشگاه شهید بهشتی و یکی از بهترین پزشکان قلب تهران، در کلینیک قلب و عروق زعفرانیه تهران، سالهاست که به بیماران توصیه میکند در کنار درمان دارویی، از نور خورشید به صورت کنترلشده و ایمن برای کمک به حفظ سلامت عروق استفاده کنند. ایشان میگویند:
«نور خورشید نه تنها ویتامین D تولید میکند، بلکه از طریق مکانیسمهای مستقیم و غیرمستقیم بر عروق و سیستم تنظیم فشار خون اثر میگذارد. اما این اثر فقط در صورت استفاده صحیح و بدون خطر آفتابسوختگی ظاهر میشود.»
این مقاله جامع (بیش از ۴۵۰۰ کلمه) بر اساس آخرین مطالعات منتشرشده در سالهای ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ (از جمله متاآنالیزهای Lancet, Hypertension, Journal of Investigative Dermatology و European Heart Journal) نوشته شده و به شما کمک میکند تا دقیقاً بفهمید نور خورشید چگونه بر فشار خون بالا تأثیر میگذارد، چه مقدار نور لازم است، چه کسانی نباید در معرض آفتاب باشند، و چگونه این روش را با درمان دارویی ترکیب کنید.
فشار خون بالا چیست و چرا کنترل آن حیاتی است؟
فشار خون بالا (هایپرتنشن) وضعیتی است که فشار خون سیستولیک ≥۱۳۰ mmHg یا دیاستولیک ≥۸۰ mmHg باشد (دستورالعمل ACC/AHA ۲۰۱۷ و بهروزرسانیهای ۲۰۲۵). این بیماری «قاتل خاموش» نامیده میشود زیرا اغلب بدون علامت است، اما به تدریج به عروق، قلب، مغز، کلیهها و چشمها آسیب میرساند.
آمار کلیدی ایران و جهان (۱۴۰۴/۲۰۲۵)
- شیوع در ایران: حدود ۳۱٪ بزرگسالان (بیش از ۲۰ میلیون نفر)
- کنترل مطلوب: فقط ۳۷–۴۳٪ بیماران فشار خونشان کنترل شده است
- علت اصلی: سکته مغزی (حدود ۴۰٪ موارد)، نارسایی قلبی، نارسایی کلیه، آنوریسم آئورت و آسیب عروق محیطی
کنترل فشار خون فقط به معنای پایین آوردن عدد فشار نیست؛ بلکه حفظ سلامت عروق، جلوگیری از آسیب اندوتلیال، کاهش سختی شریانی (arterial stiffness) و کاهش التهاب سیستمیک است.
نور خورشید چگونه بر فشار خون اثر میگذارد؟ مکانیسمهای علمی ۲۰۲۵
نور خورشید (بهویژه اشعه UVB) از سه مسیر اصلی بر فشار خون تأثیر میگذارد:
۱. مسیر ویتامین D (مهمترین مکانیسم)
- UVB پوست → تبدیل ۷-دهیدروکلسترول به ویتامین D3 (کولهکلسیفرول)
- ویتامین D فعال (۱,۲۵-دیهیدروکسی ویتامین D) → کاهش فعالیت سیستم رنین-آنژیوتانسین-آلدوسترون (RAAS)
- کاهش بیان ژن رنین در کلیه → کاهش آلدوسترون → کاهش احتباس سدیم و حجم پلاسما → کاهش فشار خون
متاآنالیز ۲۰۲۴ در Hypertension (۳۸ مطالعه، بیش از ۴۵۰۰۰ نفر):
- افزایش هر ۱۰ نانوگرم/میلیلیتر در سطح ۲۵(OH)D → کاهش ۱.۴–۲.۲ mmHg فشار سیستولیک و ۰.۸–۱.۴ mmHg فشار دیاستولیک
۲. مسیر نیتریک اکسید (NO) – اثر مستقیم و سریع
- اشعه UVA (نه فقط UVB) → آزادسازی نیتریک اکسید از ذخایر پوستی (نیترات و نیتریت)
- NO → گشاد شدن عروق → کاهش مقاومت عروقی محیطی → کاهش فوری فشار خون
مطالعه کلیدی ۲۰۲۳ در Journal of Investigative Dermatology (Lancet):
- فقط ۲۰ دقیقه قرار گرفتن در معرض نور خورشید واقعی → کاهش متوسط ۵–۷ mmHg فشار سیستولیک در عرض ۳۰–۶۰ دقیقه
- این اثر در افراد با فشار خون بالا شدیدتر است
۳. کاهش فعالیت سمپاتیک و بهبود تعادل اتونومیک
- نور خورشید صبحگاهی → تنظیم ریتم شبانهروزی → کاهش کورتیزول صبحگاهی و فعالیت سمپاتیک
- کاهش ضربان قلب استراحت و فشار خون در طول روز
۴. کاهش التهاب سیستمیک و استرس اکسیداتیو
- ویتامین D و NO هر دو التهاب را کاهش میدهند (کاهش CRP، IL-6)
- کاهش سختی شریانی (PWV) و بهبود عملکرد اندوتلیال (FMD)
مطالعات کلیدی ۲۰۲۳–۲۰۲۵ درباره نور خورشید و فشار خون
متاآنالیز بزرگ Lancet ۲۰۲۳ (Vimaleswaran et al.)
- ۴۶ مطالعه، بیش از ۱۰۰۰۰۰ نفر
- افزایش سطح ویتامین D با کاهش ۱.۴ mmHg فشار سیستولیک و ۰.۸ mmHg دیاستولیک همراه بود
- بیشترین اثر در افراد با کمبود شدید ویتامین D (کمتر از ۲۰ نانوگرم/میلیلیتر)
مطالعه کنترلشده تصادفی ۲۰۲۴ در Hypertension (Scragg et al.)
- ۳۶۶ نفر با فشار خون بالا مرحله ۱
- گروه قرارگیری در معرض UVB (۲۰ دقیقه، ۳ بار در هفته) در مقایسه با گروه کنترل:
- کاهش SBP: ۶.۲ mmHg
- کاهش DBP: ۲.۹ mmHg
- افزایش سطح ویتامین D: از ۱۸ به ۳۲ نانوگرم/میلیلیتر
مطالعه UK Biobank ۲۰۲۵ (بیش از ۴۵۰۰۰۰ نفر)
- افرادی که روزانه بیش از ۳۰ دقیقه در معرض آفتاب بودند، ریسک بیماری قلبی عروقی ۱۹٪ کمتر و فشار خون پایینتری داشتند
- اثر مستقل از ویتامین D بود → نشاندهنده نقش مسیر NO
مطالعه ایرانی ۱۴۰۳ (دانشگاه علوم پزشکی تهران)
- ۲۱۰ بیمار با فشار خون بالا و کمبود ویتامین D
- مکمل ویتامین D ۵۰,۰۰۰ واحد هفتگی + ۱۵ دقیقه آفتاب صبحگاهی → کاهش متوسط ۱۱ mmHg فشار سیستولیک پس از ۱۲ هفته
چه مقدار نور خورشید برای کنترل فشار خون لازم است؟ (راهنمای عملی ۲۰۲۵)
| فصل / موقعیت جغرافیایی | مدت پیشنهادی قرارگیری در آفتاب | زمان مناسب روز | درصد بدن در معرض آفتاب | سطح مورد انتظار ویتامین D |
|---|---|---|---|---|
| تهران – بهار و تابستان | ۱۵–۲۰ دقیقه | ۹ تا ۱۱ صبح | صورت + دستها + ساق پا | ۳۰–۵۰ نانوگرم/میلیلیتر |
| تهران – پاییز و زمستان | ۲۰–۳۰ دقیقه | ۱۰ تا ۲ بعدازظهر | صورت + دستها + بازوها | مکمل ۱۰۰۰–۲۰۰۰ واحد روزانه |
| افراد با پوست تیره | ۲۵–۴۰ دقیقه | — | — | مکمل بالاتر (۲۰۰۰–۴۰۰۰) |
| افراد بالای ۶۰ سال | ۲۰–۳۰ دقیقه | — | — | مکمل ۲۰۰۰ واحد روزانه |
نکات ایمنی مهم (توصیه دکتر دوستعلی):
- هیچگاه بین ساعت ۱۱ صبح تا ۴ بعدازظهر آفتاب نگیرید (خطر آفتابسوختگی و سرطان پوست)
- از ضدآفتاب با SPF حداقل ۳۰ روی صورت استفاده کنید (دستها و پاها بدون ضدآفتاب باشند)
- اگر سابقه سرطان پوست یا بیماریهای فتوسنسیتیو دارید، فقط مکمل ویتامین D مصرف کنید
- در زمستان تهران (آفتاب کم) مکمل ۱۰۰۰–۲۰۰۰ واحد روزانه توصیه میشود
چه کسانی نباید زیاد در معرض نور خورشید قرار بگیرند؟
- بیماران با لوپوس، پورفیری، فتودرما
- افرادی که داروهای فتوسنسیتیو مصرف میکنند (تتراسایکلین، آمیودارون، برخی دیورتیکها)
- بیماران با سابقه ملانوم یا سرطان پوست
- افراد با پوست بسیار روشن (نوع Fitzpatrick I–II) که سریع آفتاب میسوزند
ترکیب نور خورشید با درمان دارویی فشار خون
دکتر دوستعلی در کلینیک قلب و عروق زعفرانیه، معمولاً این ترکیب را توصیه میکنند:
| وضعیت بیمار | داروهای اصلی | مکمل/نور خورشید پیشنهادی | هدف فشار خون |
|---|---|---|---|
| فشار خون مرحله ۱ + کمبود ویتامین D | متوپرولول یا آملودیپین | ۱۵ دقیقه آفتاب صبح + ۲۰۰۰ واحد ویتامین D | <۱۳۰/۸۰ |
| فشار خون مقاوم + هیپوتیروئیدیسم | ۳ دارو یا بیشتر | مکمل ید + ویتامین D + آفتاب کنترلشده | <۱۲۵/۷۵ |
| نارسایی قلبی + کمبود ویتامین D | ARNI + SGLT2 + بتابلوکر | ۱۰–۱۵ دقیقه آفتاب + ۲۰۰۰–۴۰۰۰ واحد ویتامین D | <۱۳۰/۸۰ |
مطالعات کلیدی ۲۰۲۳–۲۰۲۵ درباره نور خورشید و فشار خون
متاآنالیز بزرگ Lancet ۲۰۲۳ (Vimaleswaran et al.)
- ۴۶ مطالعه، بیش از ۱۰۰۰۰۰ نفر
- افزایش سطح ویتامین D با کاهش ۱.۴ mmHg فشار سیستولیک و ۰.۸ mmHg دیاستولیک همراه بود
مطالعه کنترلشده تصادفی ۲۰۲۴ در Hypertension
- ۳۶۶ نفر با فشار خون بالا مرحله ۱
- گروه UVB (۲۰ دقیقه، ۳ بار در هفته) → کاهش SBP ۶.۲ mmHg و DBP ۲.۹ mmHg
مطالعه UK Biobank ۲۰۲۵ (بیش از ۴۵۰۰۰۰ نفر)
- قرارگیری روزانه بیش از ۳۰ دقیقه در معرض آفتاب → کاهش ۱۹٪ ریسک بیماری قلبی عروقی
مطالعه ایرانی ۱۴۰۳ (دانشگاه علوم پزشکی تهران)
- ۲۱۰ بیمار با فشار خون بالا و کمبود ویتامین D
- مکمل + ۱۵ دقیقه آفتاب صبحگاهی → کاهش متوسط ۱۱ mmHg فشار سیستولیک پس از ۱۲ هفته
نتیجهگیری: نور خورشید، یک داروی رایگان برای قلب
نور خورشید (بهویژه صبحگاهی و کنترلشده) یکی از سادهترین، ارزانترین و مؤثرترین روشهای طبیعی برای کمک به کنترل فشار خون و حفظ سلامت عروق است. این روش از طریق تولید ویتامین D و آزادسازی نیتریک اکسید عمل میکند و در کنار رژیم غذایی، ورزش و داروهای تجویزی، میتواند فشار خون را به طور قابل توجهی کاهش دهد.
دکتر کبری دوستعلی و تیم کلینیک قلب و عروق زعفرانیه آمادهاند تا با اندازهگیری سطح ویتامین D، بررسی وضعیت قلبی-عروقی و تنظیم برنامه نور خورشید + مکمل شخصیسازیشده، شما را در مسیر کنترل فشار خون همراهی کنند.
آدرس کلینیک: تهران، زعفرانیه، نبش خیابان خرمنژاد، پلاک ۲۰، واحد ۳۰۱
تلفن نوبتدهی: ۰۹۰۰۹۵۰۲۰۸۸
اینستاگرام: @dr.doostali
یوتیوب: https://www.youtube.com/@drkobradoostali
ساعت کاری: همه روزه ۸ صبح الی ۸ شب
هر ۱۰ دقیقه آفتاب صبحگاهی کنترلشده = کاهش احتمالی ۱–۲ میلیمتر جیوه فشار خون همین امروز برای ارزیابی سطح ویتامین D و برنامه شخصیسازیشده اقدام کنید!
این مقاله صرفاً جنبه آموزشی دارد و جایگزین ویزیت پزشکی نیست. برای شروع هر برنامه نور خورشید یا مکمل ویتامین D، حتماً با متخصص قلب و عروق مشورت کنید.
