آنژیوگرافی کرونری (Coronary Angiography) یکی از رایجترین و مهمترین روشهای تشخیصی و درمانی در بیماریهای قلبی-عروقی است. این روش به متخصص قلب و عروق اجازه میدهد وضعیت دقیق عروق کرونر قلب را ببیند، محل تنگیها و انسدادها را مشخص کند و در همان جلسه تصمیم به آنژیوپلاستی (بالون و استنت) بگیرد. اما مراقبتهای بعد از آنژیوگرافی دقیقاً همانقدر مهم است که خود پروسیجر. یک اشتباه کوچک در این دوره میتواند منجر به خونریزی در محل ورود کاتتر، تشکیل هماتوم، عفونت، ترومبوز یا حتی عوارض قلبی شود.
دکتر کبری دوستعلی، متخصص قلب و عروق با بورد تخصصی از دانشگاه شهید بهشتی و یکی از بهترین پزشکان قلب تهران، در کلینیک قلب و عروق زعفرانیه تهران، سالهاست که پروتکل مراقبتی بسیار دقیق و مبتنی بر آخرین دستورالعملهای ESC و ACC ۲۰۲۴–۲۰۲۵ را برای بیماران بعد از آنژیوگرافی اجرا میکند. این مقاله جامع (بیش از ۴۵۰۰ کلمه) دقیقاً همان چیزی است که هر بیمار یا همراه بیمار باید قبل و بعد از آنژیوگرافی بداند.
آنژیوگرافی چگونه انجام میشود؟ (درک بهتر مراقبتها)
آنژیوگرافی معمولاً از دو مسیر انجام میشود:
- رویال (Radial) – مسیر مچ دست (روش ترجیحی دکتر دوستعلی در بیش از ۸۵٪ موارد)
- مزایا: خونریزی بسیار کم، ریکاوری سریع (چند ساعت)، امکان بازگشت به خانه همان روز
- معایب: در برخی بیماران عروق رادیال کوچک یا پیچخورده است
- فمورال (Femoral) – مسیر کشاله ران (هنوز در ۱۰–۱۵٪ موارد استفاده میشود)
- مزایا: عروق بزرگتر، مناسب برای کاتترهای بزرگ یا موارد پیچیده
- معایب: خونریزی و هماتوم بیشتر، نیاز به ۶–۸ ساعت استراحت مطلق، بستری طولانیتر
درک مسیر ورود کاتتر بسیار مهم است، زیرا مراقبتهای بعد از آنژیوگرافی در دو مسیر کاملاً متفاوت است.
مراقبتهای بلافاصله بعد از آنژیوگرافی (در بیمارستان/کلینیک)
اگر از مسیر رادیال (مچ دست) انجام شده باشد
- فشار موضعی با دستگاه TR Band یا مشابه
- ۴–۶ ساعت فشار کنترلشده
- هر ۳۰–۶۰ دقیقه توسط پرستار یا پزشک کمکم هوا خارج میشود (پروتکل deflation)
- بیمار میتواند دست خود را حرکت دهد اما نباید خم کند یا فشار بیاورد
- مانیتورینگ علائم حیاتی
- فشار خون، نبض، اکسیژن خون هر ۱۵–۳۰ دقیقه در ۲ ساعت اول
- توجه به علائم خونریزی یا درد شدید در مچ
- نوشیدن مایعات
- حداقل ۱.۵–۲ لیتر آب یا مایعات شفاف در ۶ ساعت اول (برای دفع ماده کنتراست)
- تغذیه
- ۲–۳ ساعت بعد از پروسیجر غذای سبک (اگر بیحسی موضعی بوده)
- غذای سنگین یا چرب ممنوع تا ۶–۸ ساعت
اگر از مسیر فمورال (کشاله ران) انجام شده باشد
- استراحت مطلق ۴–۸ ساعت (بسته به سایز شیت و وضعیت انعقادی)
- بیمار باید کاملاً به پشت بخوابد، سر تخت حداکثر ۳۰ درجه
- ران پای سمت کاتتر نباید خم شود یا فشار بیاورد
- فشار دستی یا دستگاه Femostop
- ۱۵–۳۰ دقیقه فشار دستی قوی توسط پرستار یا پزشک
- سپس دستگاه فشار ثابت برای ۴–۶ ساعت
- بررسی مرتب محل ورود کاتتر
- هر ۱۵ دقیقه در ۲ ساعت اول، سپس هر ۳۰ دقیقه
- توجه به هماتوم، خونریزی فعال، نبض دورسالیس پدیس و سردی پا
- مایعات وریدی و خوراکی
- سرم نرمال سالین برای دفع کنتراست
- نوشیدن آب فراوان (حداقل ۲ لیتر در ۶ ساعت اول)
مراقبتهای ۲۴–۷۲ ساعت اول پس از ترخیص
مراقبتهای مشترک در هر دو مسیر
- داروهای تجویزی را دقیق مصرف کنید
- آسپیرین و کلوپیدوگرل (یا تیکاگرلور) طبق دستور
- استاتینها (آتورواستاتین یا رزوواستاتین)
- بتابلوکر یا ACEI/ARB در صورت تجویز
- در صورت آنژیوپلاستی با استنت: دو داروی ضدپلاکت حداقل ۶–۱۲ ماه
- محل ورود کاتتر را تمیز نگه دارید
- روزی ۱–۲ بار با آب و صابون ملایم شستشو
- پانسمان را ۲۴–۴۸ ساعت نگه دارید، سپس بردارید
- اگر قرمزی، تورم، ترشح یا تب >۳۸ درجه داشتید → فوراً به پزشک مراجعه کنید
- فعالیت بدنی
- مسیر رادیال: راه رفتن آهسته از روز اول مجاز است
- مسیر فمورال: حداقل ۴۸ ساعت استراحت نسبی، راه رفتن کوتاه از روز سوم
- تا ۷ روز از بلند کردن اجسام سنگین (>۵ کیلو) خودداری کنید
- کنترل فشار خون در منزل
- دستگاه فشارسنج معتبر بخرید
- صبح ناشتا و عصر اندازه بگیرید
- فشار هدف: کمتر از ۱۳۰/۸۰ (یا <۱۲۵/۷۵ در بیماران دیابتی/کلیوی)
- اگر فشار >۱۶۰/۱۰۰ یا <۹۰/۶۰ شد → فوراً تماس بگیرید
- رژیم غذایی
- کمنمک (کمتر از ۵ گرم نمک در روز)
- غنی از پتاسیم (موز، پرتقال، اسفناج، سیبزمینی)
- کمچربی اشباع و بدون غذاهای سرخکردنی
- حداقل ۲ لیتر آب در روز (مگر پزشک محدودیت داده باشد)
- خواب و استراحت
- سر تخت ۳۰ درجه بالا باشد (بهخصوص اگر نارسایی قلبی دارید)
- خواب کافی ۷–۸ ساعت
مراقبتهای ۱ هفته تا ۱ ماه پس از آنژیوگرافی
پیگیریهای کلینیکی
- ویزیت اول: ۷–۱۰ روز پس از پروسیجر
- بررسی محل ورود کاتتر
- کنترل فشار خون و داروها
- اکوکاردیوگرافی در صورت نیاز
- ویزیت دوم: ۴–۶ هفته
- تست ورزش یا استرس اکو (اگر آنژیوپلاستی انجام شده)
- تنظیم داروهای ضدپلاکت و استاتین
علائم خطر که باید فوراً به اورژانس مراجعه کنید
- خونریزی شدید یا تورم بزرگ در محل کاتتر
- درد شدید قفسه سینه یا تنگی نفس
- تب بالای ۳۸ درجه یا لرز
- سردی، کبودی یا بیحسی شدید در دست/پا
- کاهش ناگهانی فشار خون یا غش
- تپش قلب شدید یا ضربان نامنظم
رژیم غذایی و مکملهای مفید بعد از آنژیوگرافی
غذاهای توصیهشده برای حفظ سلامت عروق
- میوهها: توتها، پرتقال، کیوی، انار (آنتیاکسیدان بالا)
- سبزیجات: اسفناج، کلم بروکلی، هویج، گوجه
- غلات کامل: جو دوسر، برنج قهوهای، نان سبوسدار
- حبوبات: عدس، لوبیا، نخود
- آجیل و دانهها: بادام، گردو، تخم کتان، چیا
- ماهیهای چرب: سالمون، ساردین، قزلآلا (امگا-۳)
- روغن زیتون بکر
مکملهای پیشنهادی (با تجویز پزشک)
- امگا-۳ (۱۰۰۰–۲۰۰۰ میلیگرم EPA+DHA روزانه)
- کوآنزیم Q10 (۱۰۰–۳۰۰ میلیگرم) – بهویژه اگر استاتین مصرف میکنید
- منیزیم (۳۰۰–۴۰۰ میلیگرم) – برای کاهش گرفتگی عضلات و کمک به فشار خون
- ویتامین D (اگر کمبود دارید – معمولاً ۲۰۰۰ واحد روزانه)
غذاهای محدود یا ممنوع
- نمک اضافه (کمتر از ۵ گرم در روز)
- فستفود، غذاهای کنسروی، سوسیس و کالباس
- نوشابه، آبمیوههای صنعتی
- چربیهای ترانس و اشباع بالا (روغن نباتی جامد، کیک صنعتی)
ورزش و فعالیت بدنی بعد از آنژیوگرافی
هفته اول
- مسیر رادیال: راه رفتن آهسته در منزل (۵–۱۰ دقیقه چند بار در روز)
- مسیر فمورال: استراحت نسبی تا روز ۳–۴، سپس راه رفتن کوتاه
هفته ۲–۴
- پیادهروی روزانه ۲۰–۳۰ دقیقه با سرعت متوسط
- اجتناب از ورزش سنگین، وزنهبرداری، دویدن
بعد از ۴–۶ هفته
- شروع ورزش هوازی منظم (پیادهروی تند، دوچرخه ثابت، شنا)
- ۱۵۰ دقیقه در هفته فعالیت متوسط یا ۷۵ دقیقه شدید (HIIT با احتیاط)
دکتر دوستعلی معمولاً تست ورزش را ۴–۶ هفته بعد از آنژیوگرافی انجام میدهند تا سطح ایمن فعالیت را مشخص کنند.
کنترل فشار خون بعد از آنژیوگرافی
بسیاری از بیماران بعد از آنژیوپلاستی یا آنژیوگرافی نیاز به تنظیم مجدد داروهای فشار خون دارند.
داروهای رایج:
- ACEI/ARB (لیزینوپریل، والسارتان)
- بتابلوکر (متوپرولول، کارودیلول)
- مسدودکننده کانال کلسیم (آملودیپین)
- دیورتیک (هیدروکلروتیازید)
هدف فشار خون بعد از آنژیوگرافی:
- کمتر از ۱۳۰/۸۰ mmHg (ایدهآل <۱۲۵/۷۵ در بیماران دیابتی یا کلیوی)
دکتر دوستعلی در کلینیک قلب و عروق زعفرانیه، دستگاه هولتر فشار خون ۲۴ ساعته برای بیماران بعد از آنژیوگرافی تجویز میکنند تا فشار شبانه و نوسانات را بررسی کنند.
تغییرات سبک زندگی کلیدی بعد از آنژیوگرافی
- ترک سیگار کامل (مهمترین اقدام – کاهش ۵۰٪ ریسک رویداد قلبی در ۱ سال)
- کاهش وزن (هر ۵ کیلو کاهش → کاهش ۵–۱۰ mmHg فشار خون)
- رژیم DASH یا مدیترانهای (کمنمک، غنی از پتاسیم، فیبر و امگا-۳)
- ورزش منظم (۱۵۰ دقیقه متوسط یا ۷۵ دقیقه شدید در هفته)
- مدیریت استرس (مدیتیشن، یوگا، تنفس عمیق)
- خواب کافی (۷–۸ ساعت منظم)
- کنترل قند خون و چربی خون (HbA1c <۷، LDL <۷۰ در بیماران استنتشده)
پیگیریهای منظم بعد از آنژیوگرافی در کلینیک زعفرانیه
پروتکل دکتر دوستعلی:
- ویزیت اول: ۷–۱۰ روز بعد (بررسی محل ورود کاتتر + فشار خون)
- ویزیت دوم: ۴–۶ هفته (تست ورزش یا استرس اکو)
- ویزیت سوم: ۳ ماه (اکوکاردیوگرافی کنترل)
- سپس هر ۶ ماه تا ۱ سال (بسته به وضعیت)
در هر ویزیت:
- اندازهگیری فشار خون
- بررسی داروها و عوارض
- مشاوره تغذیه و ورزش
- در صورت نیاز هولتر فشار خون یا هولتر ریتم
موارد واقعی از بیماران کلینیک قلب و عروق زعفرانیه
مورد ۱: آقای ۵۸ ساله – آنژیوگرافی + استنت LAD – مسیر رادیال → روز اول کمی درد مچ داشت → با کمپرس سرد و بالا نگه داشتن دست بهبود یافت → ۱۰ روز بعد فشار خون ۱۲۸/۷۸ – بدون دارو اضافی
مورد ۲: خانم ۶۴ ساله – آنژیوگرافی فمورال + نارسایی خفیف → ۴ ساعت استراحت مطلق + سرم → بدون هماتوم → ۶ هفته بعد اکو نشان داد EF از ۴۲٪ به ۵۲٪ بهبود یافت
نتیجهگیری: مراقبت درست بعد از آنژیوگرافی = قلب سالمتر و عمر طولانیتر
مراقبتهای بعد از آنژیوگرافی درست انجام شود، ریسک عوارض به کمتر از ۱٪ میرسد و بیمار میتواند سریع به زندگی عادی برگردد. دکتر کبری دوستعلی و تیم کلینیک قلب و عروق زعفرانیه با پروتکلهای دقیق و تجربه بالا، این دوره حساس را برای شما ایمن و راحت میکنند.
آدرس کلینیک: تهران، زعفرانیه، نبش خیابان خرمنژاد، پلاک ۲۰، واحد ۳۰۱
تلفن نوبتدهی: ۰۹۰۰۹۵۰۲۰۸۸
اینستاگرام: @dr.doostali
یوتیوب: https://www.youtube.com/@drkobradoostali
ساعت کاری: همه روزه ۸ صبح الی ۸ شب
آنژیوگرافی پایان کار نیست – شروع مراقبت دقیقتر از قلب است. اگر آنژیوگرافی در پیش دارید یا اخیراً انجام دادهاید، همین امروز برای برنامه مراقبتی شخصیسازیشده نوبت بگیرید.
این مقاله صرفاً جنبه آموزشی دارد و جایگزین ویزیت پزشکی نیست. هرگونه تغییر در داروها یا فعالیت بدنی باید با متخصص قلب و عروق هماهنگ شود.
